Trên lâm sàng, viêm phổi và lao phổi có những biểu hiện dễ gây nhầm lẫn, nhất là khi người bệnh cùng xuất hiện các triệu chứng hô hấp như ho, khạc đờm hoặc đau ngực. Dù cùng gây tổn thương tại phổi, hai bệnh khác nhau về căn nguyên, diễn tiến, đặc điểm lây truyền cũng như cách chẩn đoán và điều trị. Bài viết dưới đây sẽ làm rõ viêm phổi và lao phổi khác nhau như thế nào, từ đó giúp bạn hiểu đúng và nhận biết từng bệnh.
Tổng quan về viêm phổi và lao phổi
Viêm phổi và lao phổi đều là bệnh nhiễm trùng ảnh hưởng đến phổi, nhưng khác nhau về tác nhân và đặc điểm bệnh lý. Để có cơ sở phân biệt, trước hết bạn cần nắm những thông tin cơ bản về từng bệnh.
1. Viêm phổi là gì?
Viêm phổi là tình trạng nhiễm trùng nhu mô phổi, trong đó phản ứng viêm xảy ra chủ yếu tại các phế nang và mô kẽ xung quanh, có thể khiến phế nang chứa dịch và tế bào viêm, từ đó ảnh hưởng đến quá trình trao đổi khí. Bệnh có nhiều căn nguyên, thường gặp nhất là vi khuẩn và virus; ngoài ra, nấm và một số tác nhân khác cũng có thể gây bệnh ở những nhóm đối tượng nhất định.
Viêm phổi thường khởi phát trong thời gian tương đối ngắn với các biểu hiện như ho, sốt, khạc đờm, đau ngực hoặc khó thở. Dù vậy, triệu chứng và mức độ nặng vẫn thay đổi tùy tác nhân, phạm vi tổn thương, độ tuổi, bệnh nền và tình trạng miễn dịch. Một số trường hợp nhẹ có thể điều trị ngoại trú, trong khi viêm phổi nặng có nguy cơ gây suy hô hấp, nhiễm trùng huyết và cần điều trị tại bệnh viện.
Viêm phổi gây viêm và tích tụ dịch tại các phế nang
2. Lao phổi là gì?
Lao phổi là thể bệnh lao xảy ra tại phổi, do vi khuẩn thuộc phức hợp Mycobacterium tuberculosis gây ra. Vi khuẩn lao lây chủ yếu qua không khí khi người mắc lao phổi hoặc lao thanh quản có khả năng lây phát tán các hạt chứa vi khuẩn trong quá trình ho, nói hoặc hắt hơi. Tuy nhiên, nhiễm vi khuẩn lao không đồng nghĩa với mắc lao phổi hoạt động, bởi vi khuẩn có thể tồn tại trong cơ thể ở trạng thái nhiễm lao tiềm ẩn mà không gây triệu chứng và không lây truyền.
Lao phổi hoạt động thường tiến triển âm thầm. Người bệnh có thể ho kéo dài, khạc đờm, sốt, mệt mỏi, sụt cân và đổ mồ hôi ban đêm. Một số trường hợp ho ra máu. Nếu không được phát hiện và điều trị phù hợp, bệnh có thể gây tổn thương phổi kéo dài, xuất hiện biến chứng và tiếp tục phát tán vi khuẩn sang người khác. Điều trị lao cần phối hợp nhiều thuốc chống lao theo phác đồ và tuân thủ đủ thời gian để kiểm soát bệnh cũng như hạn chế nguy cơ kháng thuốc.
Vi khuẩn Mycobacterium tuberculosis là tác nhân gây lao phổi
Viêm phổi và lao phổi khác nhau như thế nào?
Điểm khác biệt giữa viêm phổi và lao phổi thể hiện ở nhiều khía cạnh, từ nguyên nhân, diễn tiến của bệnh đến biểu hiện lâm sàng, khả năng lây truyền, chẩn đoán và điều trị. Việc xem xét từng đặc điểm dưới đây sẽ giúp phân biệt hai bệnh rõ ràng hơn:
1. Nguyên nhân gây bệnh
Viêm phổi là tình trạng nhiễm trùng nhu mô phổi do nhiều tác nhân khác nhau gây ra. Thường gặp nhất là vi khuẩn như Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae; các virus đường hô hấp như virus cúm, RSV, SARS-CoV-2 cũng là những căn nguyên quan trọng. Ngoài ra, nấm và một số tác nhân ít gặp hơn có thể gây viêm phổi, đặc biệt ở người suy giảm miễn dịch.
Ngược lại, lao phổi có căn nguyên đặc hiệu là vi khuẩn thuộc phức hợp Mycobacterium tuberculosis, phổ biến nhất là M. tuberculosis. Sau khi xâm nhập qua đường hô hấp, vi khuẩn có thể bị hệ miễn dịch kiểm soát và tồn tại ở trạng thái nhiễm lao tiềm ẩn hoặc phát triển thành bệnh lao hoạt động khi không được kiểm soát hiệu quả.
Viêm phổi có nhiều căn nguyên, trong khi lao phổi do vi khuẩn lao gây ra
2. Khởi phát và diễn tiến
Viêm phổi thường khởi phát cấp tính, các triệu chứng xuất hiện trong vài ngày và có thể tiến triển nhanh, nhất là ở người cao tuổi, người có bệnh nền hoặc suy giảm miễn dịch. Tuy nhiên, tốc độ diễn tiến còn phụ thuộc vào tác nhân; một số thể viêm phổi có thể khởi phát từ từ hơn.
Lao phổi thường có diễn tiến âm thầm và kéo dài hơn. Các biểu hiện có thể tăng dần trong nhiều tuần hoặc nhiều tháng trước khi người bệnh được chẩn đoán. Vì vậy, tình trạng ho dai dẳng kèm các triệu chứng toàn thân kéo dài cần được đánh giá để loại trừ lao, đặc biệt khi có yếu tố dịch tễ liên quan.
3. Triệu chứng lâm sàng
Cả hai bệnh đều có thể gây ho, sốt, khạc đờm, đau ngực, khó thở và mệt mỏi, nên triệu chứng đơn lẻ thường không đủ để phân biệt. Ở viêm phổi, các biểu hiện thường xuất hiện tương đối cấp tính; người bệnh có thể sốt cao, rét run, ho có đờm và đau ngực kiểu màng phổi, mặc dù biểu hiện thay đổi đáng kể tùy căn nguyên và đối tượng.
Lao phổi thường được gợi ý bởi ho kéo dài, sốt dai dẳng, mệt mỏi, chán ăn, sụt cân không chủ ý và đổ mồ hôi ban đêm; một số người có thể ho ra máu. Tuy nhiên, các dấu hiệu này không đặc hiệu cho lao và bệnh cũng có thể biểu hiện không điển hình, nên không thể xác định căn nguyên chỉ dựa trên triệu chứng.
4. Đặc điểm tổn thương trên hình ảnh
Trên X-quang hoặc CT ngực, viêm phổi có thể biểu hiện dưới nhiều dạng như đông đặc phế nang khu trú, các đám mờ rải rác dạng phế quản phổi hoặc tổn thương mô kẽ, tùy tác nhân và cơ chế bệnh sinh. Hình ảnh còn giúp bác sĩ đánh giá phạm vi tổn thương và phát hiện các biến chứng như tràn dịch màng phổi hoặc áp xe phổi.
Lao phổi sau nguyên phát ở người lớn thường có xu hướng gây tổn thương tại vùng đỉnh và các phân thùy trên của phổi, có thể kèm hang, nốt nhỏ hoặc hình ảnh lan theo đường phế quản; trên CT có thể gặp hình ảnh dạng “tree-in-bud”. Dù vậy, lao phổi có phổ hình ảnh rất rộng và đôi khi giống viêm phổi thông thường, vì thế X-quang hoặc CT chỉ giúp định hướng chứ không thể tự xác nhận căn nguyên lao.
5. Phương pháp chẩn đoán
Với viêm phổi, bác sĩ chẩn đoán dựa trên sự kết hợp giữa bệnh sử, triệu chứng, khám lâm sàng và bằng chứng tổn thương mới trên hình ảnh ngực. Tùy mức độ nặng và hoàn cảnh mắc bệnh, bác sĩ có thể chỉ định công thức máu, cấy máu, xét nghiệm đờm, PCR hoặc các xét nghiệm tìm kháng nguyên để xác định tác nhân; không phải trường hợp viêm phổi nào cũng cần thực hiện đầy đủ các xét nghiệm vi sinh.
Khi nghi ngờ lao phổi, bác sĩ ưu tiên xác định sự hiện diện của M. tuberculosis trong bệnh phẩm hô hấp. Xét nghiệm sinh học phân tử có thể phát hiện nhanh vi khuẩn lao và một số dấu hiệu kháng thuốc, trong khi soi trực tiếp tìm trực khuẩn kháng acid và nuôi cấy giúp bổ sung bằng chứng vi khuẩn học. Nuôi cấy cũng giúp đánh giá mức độ nhạy cảm của vi khuẩn với các thuốc chống lao. Nếu người bệnh không khạc được đờm hoặc kết quả ban đầu chưa xác định được nguyên nhân, bác sĩ có thể cân nhắc lấy bệnh phẩm bằng các phương pháp khác tùy trường hợp.
6. Khả năng lây truyền
Đối với viêm phổi, khả năng lây phụ thuộc vào tác nhân gây bệnh chứ không phải mọi trường hợp đều lây theo cùng một cơ chế. Một số virus và vi khuẩn đường hô hấp có thể truyền qua giọt bắn, hạt hô hấp hoặc tiếp xúc với dịch tiết; ngược lại, viêm phổi do hít sặc hoặc một số loại nấm không lây trực tiếp từ người sang người theo cách này.
Lao phổi hoạt động có khả năng lây qua không khí khi người bệnh phát tán các hạt rất nhỏ chứa M. tuberculosis, đặc biệt khi ho, nói hoặc hát. Nguy cơ lây cao hơn khi tiếp xúc gần và kéo dài trong không gian kín, thông khí kém, đồng thời giảm đáng kể khi người bệnh được điều trị hiệu quả. Nhiễm lao tiềm ẩn không gây triệu chứng và không lây cho người khác.
7. Phương pháp và thời gian điều trị
Lựa chọn điều trị viêm phổi phụ thuộc vào tác nhân gây bệnh, mức độ nặng, bệnh nền và nguy cơ kháng thuốc của từng người. Kháng sinh là nền tảng khi bệnh do vi khuẩn nhưng không có tác dụng với viêm phổi do virus; thuốc kháng virus hoặc kháng nấm chỉ được sử dụng trong những trường hợp phù hợp. Thời gian điều trị thay đổi theo tác nhân và đáp ứng lâm sàng, nhiều trường hợp viêm phổi do vi khuẩn không biến chứng có liệu trình tương đối ngắn, trong khi bệnh nặng hoặc có biến chứng có thể cần điều trị lâu hơn.
Lao phổi cần phối hợp nhiều thuốc chống lao nhằm tiêu diệt các quần thể vi khuẩn khác nhau và hạn chế hình thành kháng thuốc. Theo phác đồ chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), lao phổi nhạy thuốc thường được điều trị trong khoảng 6 tháng, mặc dù thời gian cụ thể có thể thay đổi theo phác đồ, đặc điểm tổn thương và đáp ứng điều trị; lao kháng thuốc thường đòi hỏi phác đồ riêng.
Người bệnh cần dùng thuốc đúng liều, đủ thời gian và được theo dõi định kỳ, bởi việc tự ý ngừng hoặc dùng thuốc không đúng có thể làm tăng nguy cơ thất bại điều trị, tái phát và kháng thuốc.
Tìm hiểu thêm:
- Viêm Phổi Có Sốt Không? Đặc Điểm Cơn Sốt Và Triệu Chứng Đi Kèm
- Viêm Phổi Có Lây Không? Lây Qua Đường Nào?
Vì sao viêm phổi và lao phổi dễ bị nhầm lẫn?
Viêm phổi và lao phổi dễ bị nhầm lẫn vì có sự chồng lấp đáng kể về triệu chứng lâm sàng và hình ảnh tổn thương tại phổi. Cả hai bệnh đều có thể gây ho, sốt, khạc đờm, đau ngực, khó thở, mệt mỏi; một số trường hợp còn xuất hiện ho ra máu. Vì vậy, nếu chỉ dựa vào biểu hiện bên ngoài, rất khó xác định chính xác nguyên nhân.
Sự tương đồng cũng thể hiện trên hình ảnh X-quang hoặc CT ngực. Mặc dù lao phổi thường có một số đặc điểm gợi ý như tổn thương ưu thế ở vùng thùy trên hoặc hình thành hang, những dấu hiệu này không xuất hiện ở tất cả người bệnh. Hình ảnh lao phổi đôi khi trông giống viêm phổi thông thường; ngược lại, một số trường hợp viêm phổi nặng cũng có thể tạo hang hoặc tổn thương kéo dài - khiến hai bệnh càng khó phân biệt chỉ dựa vào X-quang đơn thuần.
Bên cạnh đó, biểu hiện của mỗi bệnh còn thay đổi theo tác nhân, tuổi, tình trạng miễn dịch và bệnh nền. Do đó, triệu chứng và hình ảnh học chủ yếu giúp định hướng; để phân biệt chính xác, bác sĩ cần kết hợp bệnh sử, thăm khám và các xét nghiệm vi sinh phù hợp, đặc biệt là xét nghiệm tìm vi khuẩn lao khi có yếu tố nghi ngờ.
Triệu chứng và hình ảnh tổn thương của hai bệnh có thể chồng lấp
Cần làm gì khi chưa xác định là viêm phổi hay lao phổi?
Không ít người bệnh khi thấy ho kéo dài, sốt hoặc khạc đờm đã tự phán đoán và dùng thuốc theo kinh nghiệm, trong khi viêm phổi và lao phổi lại cần cách tiếp cận hoàn toàn khác nhau. Bạn cần chủ động thăm khám để xác định chính xác bệnh, tuân thủ các chỉ định chẩn đoán và thực hiện biện pháp phòng lây phù hợp trong thời gian chờ kết quả. Cụ thể:
1. Chủ động thăm khám để xác định nguyên nhân
Bạn nên đến cơ sở y tế để được đánh giá nếu xuất hiện ho, sốt, khạc đờm, đau ngực, khó thở hoặc các triệu chứng kéo dài chưa rõ nguyên nhân. Bác sĩ sẽ khai thác thời điểm khởi phát, diễn tiến bệnh, tiền sử tiếp xúc với người mắc lao, bệnh nền và các yếu tố nguy cơ, sau đó khám hô hấp để định hướng nguyên nhân và lựa chọn phương pháp chẩn đoán phù hợp.
2. Thực hiện các xét nghiệm theo chỉ định
Tùy biểu hiện lâm sàng, bác sĩ có thể chỉ định X-quang hoặc CT ngực để đánh giá vị trí, phạm vi và đặc điểm tổn thương, kết hợp với các xét nghiệm tìm căn nguyên. Nếu nghi ngờ lao phổi, người bệnh có thể cần xét nghiệm bệnh phẩm hô hấp bằng kỹ thuật sinh học phân tử, soi tìm trực khuẩn kháng acid hoặc nuôi cấy. Việc thực hiện đầy đủ các kiểm tra cần thiết giúp phân biệt hai bệnh và lựa chọn hướng điều trị phù hợp.
3. Không tự ý sử dụng thuốc điều trị
Bạn không nên tự mua kháng sinh hoặc thuốc chống lao khi chưa có chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ. Sử dụng thuốc không phù hợp không chỉ khó kiểm soát được căn nguyên mà còn có thể gây tác dụng không mong muốn, làm thay đổi biểu hiện bệnh và góp phần làm tăng nguy cơ kháng thuốc. Khi đã được kê đơn, bạn cần dùng đúng thuốc, đúng liều và đủ thời gian theo hướng dẫn.
Người bệnh không nên tự dùng kháng sinh hoặc thuốc chống lao
4. Thực hiện biện pháp phòng lây khi nghi ngờ lao
Khi chưa loại trừ lao phổi, bạn nên chủ động giảm nguy cơ phát tán vi khuẩn sang người xung quanh, đặc biệt nếu đang ho kéo dài hoặc có yếu tố dịch tễ liên quan. Trong thời gian chờ kết quả chẩn đoán, cần lưu ý:
- Đeo khẩu trang phù hợp: Đặc biệt khi ở cùng người khác, đến cơ sở y tế hoặc phải sinh hoạt trong không gian chung nhằm hạn chế phát tán các hạt hô hấp chứa vi khuẩn.
- Tuân thủ vệ sinh hô hấp: Che miệng và mũi bằng khăn giấy khi ho, hắt hơi; bỏ khăn giấy đã sử dụng đúng nơi quy định và vệ sinh tay sau khi tiếp xúc với dịch tiết đường hô hấp.
- Giữ không gian thông thoáng: Mở cửa sổ, tăng lưu thông không khí và hạn chế ở lâu trong phòng kín, đông người, thông khí kém vì nguy cơ lây lao tăng khi tiếp xúc kéo dài trong những môi trường này.
- Hạn chế tiếp xúc gần kéo dài: Trong thời gian chưa xác định tình trạng lây nhiễm, nên giảm tiếp xúc trực tiếp, đặc biệt với trẻ nhỏ, người cao tuổi và người suy giảm miễn dịch.
- Tuân thủ hướng dẫn kiểm soát lây nhiễm sau khi có chẩn đoán: Nếu xác định mắc lao phổi, bạn cần điều trị đúng phác đồ và thực hiện các biện pháp phòng lây theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Khả năng lây thường giảm khi điều trị có hiệu quả, nhưng thời điểm có thể nới lỏng các biện pháp phòng ngừa cần được đánh giá dựa trên tình trạng cụ thể, không nên tự xác định chỉ dựa vào số ngày đã dùng thuốc.
5. Theo dõi triệu chứng và tái khám đúng hẹn
Diễn tiến sau điều trị cung cấp thêm thông tin quan trọng để bác sĩ đánh giá chẩn đoán và hiệu quả kiểm soát bệnh. Bạn nên theo dõi nhiệt độ, mức độ ho, lượng và tính chất đờm, khó thở, đau ngực, khả năng ăn uống, cân nặng và tình trạng toàn thân; đồng thời tái khám theo lịch để đánh giá đáp ứng lâm sàng và hình ảnh khi có chỉ định.
Nếu đã điều trị viêm phổi nhưng triệu chứng hoặc hình ảnh tổn thương không cải thiện, bác sĩ cần đánh giá lại căn nguyên - trong đó có lao phổi và các bệnh hô hấp có biểu hiện tương tự. Với người đã xác định mắc lao, việc tái khám còn giúp theo dõi đáp ứng vi khuẩn học, tác dụng không mong muốn của thuốc và mức độ tuân thủ phác đồ.
Khi nào bạn cần đến bệnh viện?
Bạn nên đến bệnh viện khi các triệu chứng hô hấp kéo dài, tiến triển nặng hoặc đi kèm những biểu hiện gợi ý tổn thương phổi cần được đánh giá chuyên sâu. Đặc biệt, bạn không nên trì hoãn thăm khám nếu xuất hiện một trong các dấu hiệu sau:
- Ho kéo dài từ 2 tuần trở lên: Đặc biệt khi ho không thuyên giảm, khạc đờm dai dẳng hoặc kèm các triệu chứng toàn thân, cần đánh giá để tìm nguyên nhân, trong đó có lao phổi.
- Sốt kéo dài hoặc tái diễn: Sốt không cải thiện, sốt dai dẳng kèm mệt mỏi, chán ăn hoặc tình trạng toàn thân suy giảm cần được thăm khám để xác định căn nguyên.
- Khó thở hoặc thở nhanh: Đây có thể là dấu hiệu chức năng hô hấp đang bị ảnh hưởng, nhất là khi khó thở tăng dần, xuất hiện cả khi nghỉ hoặc cản trở sinh hoạt thường ngày.
- Ho ra máu: Dù lượng ít hay nhiều, ho ra máu đều cần được đánh giá nguyên nhân. Nếu lượng máu nhiều, tái diễn hoặc kèm khó thở, chóng mặt, tình trạng này cần được xử trí khẩn cấp.
- Sụt cân không chủ ý, chán ăn hoặc đổ mồ hôi ban đêm: Khi các biểu hiện này kéo dài cùng với ho hoặc sốt, bác sĩ cần đánh giá khả năng mắc lao cũng như các bệnh lý hô hấp khác.
- Triệu chứng không cải thiện hoặc nặng lên trong quá trình điều trị: Nếu đã được điều trị theo hướng viêm phổi nhưng sốt, ho, khó thở hoặc tổn thương trên hình ảnh không cải thiện như dự kiến, bạn cần tái khám để đánh giá đáp ứng và xem xét lại chẩn đoán.
- Có tiền sử tiếp xúc gần với người mắc lao: Nếu xuất hiện triệu chứng hô hấp sau khi tiếp xúc với người mắc lao có khả năng lây, bạn nên chủ động thăm khám và thông báo rõ tiền sử tiếp xúc để bác sĩ chỉ định đánh giá phù hợp.
Nếu xuất hiện khó thở dữ dội, tím môi hoặc đầu chi, rối loạn ý thức, đau ngực dữ dội hoặc ho ra lượng máu đáng kể, bạn cần được đưa đến cơ sở y tế ngay để đánh giá và xử trí kịp thời.
Kết luận
Hiểu rõ viêm phổi và lao phổi khác nhau như thế nào giúp bạn nhận diện đúng hơn những đặc điểm của từng bệnh và tránh tự điều trị khi chưa xác định căn nguyên. Do triệu chứng và hình ảnh tổn thương có thể chồng lấp, chẩn đoán chính xác vẫn cần kết hợp thăm khám lâm sàng, hình ảnh học và các xét nghiệm vi sinh phù hợp.
Nếu đang gặp tình trạng ho kéo dài, sốt dai dẳng, khó thở, ho ra máu, sụt cân hoặc triệu chứng không cải thiện sau điều trị, bạn có thể đến Khoa Nội tổng hợp - Bệnh viện Đại học Phenikaa để được bác sĩ thăm khám và đánh giá toàn diện tình trạng hô hấp. Tùy biểu hiện cụ thể, người bệnh sẽ được chỉ định các phương pháp cần thiết như xét nghiệm máu, X-quang/CT ngực, nội soi phế quản gây mê, xét nghiệm đờm/dịch phế quản hoặc xét nghiệm tìm vi khuẩn lao nhằm xác định căn nguyên, đánh giá mức độ tổn thương và phân biệt với các bệnh hô hấp có biểu hiện tương tự. Từ kết quả chẩn đoán, bác sĩ sẽ xây dựng hướng điều trị phù hợp và theo dõi đáp ứng, giúp kiểm soát bệnh hiệu quả cũng như hạn chế nguy cơ biến chứng hoặc lây truyền nếu xác định mắc lao phổi. Liên hệ hotline 1900 2262 để được tư vấn chi tiết và đặt lịch thăm khám cùng bác sĩ chuyên khoa.
